Scientific Journal of Pazhuhesh-e Honar

fa گونه شناسی کتیبه های مسجد-مدرسه چهارباغ اصفهان با تأکید بر ویژگی های ساختاری Typology of the inscriptions Chaharbagh Mosque-school of Isfahan with an emphasis on structural features پژوهش وجوه هنري در معماري و شهرسازي پژوهش وجوه هنري در معماري و شهرسازي پژوهشي Research مسجد-مدرسه چهارباغ اصفهان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بناهای عصر شاه سلطان حسین صفوی، در دو بعد ساختار و تزیینات، حائز اهمیت است. از جمله شاخص‌ترین تزیینات به‌کار رفته در این گنجینه هنر عصر صفویه، کتیبه‌ها می‌باشند که به‌واسطه تنوع و کیفیت، سرآمد کتیبه‌نگاری‌های بناهای مشابه این عصر هستند. با ذکر این مقدمه در رابطه با اهمیت موضوع، پژوهش حاضر تلاش دارد ضمن بازشناسی مختصر مسجد-مدرسه چهارباغ، با دیدگاهی چند وجهی، به طبقه‌بندی و گونه‌شناسی ساختار ظاهری و مضامین کتیبه‌های بنای مذکور اقدام نماید. مراحل مذکور، زمینه‌ساز پاسخ به این پرسش خواهند بود که بر اساس معیارهای ترسیم‌شده در پژوهش، کتیبه‌های مسجد-مدرسه چهارباغ از حیث ساختار و مضامین، در بر گیرنده چه گونه‌هایی هستند؟ و ویژگی‌های شاخص آنها چه می‌باشند؟ روش پژوهش توسعه‌ای حاضر که با رویکرد گونه‌شناسی به‌انجام رسیده است، توصیفی_تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات به‌شیوه میدانی و کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است، هم‌چنین شیوه تجزیه‌وتحلیل یافته‌ها، کیفی است. نتایج پژوهش حاضر مؤید آن است که، مهم‌ترین ویژگی‌های شاخص و متمایزکننده کتیبه‌های بنای چهارباغ که مبنای طبقه‌بندی و گونه‌شناسی پژوهش حاضر قرار گرفته‌اند، شامل نوع مصالح و تکنیک اجرا، نوع خطوط و ترکیب‌بندی حروف و هم‌چنین هنرمندان خوشنویس صاحب اثر می‌باشد. بر این اساس، کتیبه‌های مسجد-مدرسه چهارباغ که با استفاده از انواع تکنیک‌های کاشی‌کاری، قلم‌زنی و زرگری، خاتم و شبکه‌بری چوب، حکاکی سنگ و حتی بافته زیلو اجرا شده‌اند و شامل خطوط ثلث، کوفی (بنایی و معقلی) و نستعلیق می‌باشند، کلکسیونی از آثار هنرمندان خوشنویس مشهوری چون محمدصالح اصفهانی، علی‌نقی امامی و رحیم جزایری هستند که نمونه‌های آن در کمتر بنایی مشاهده ‌شده است. هم‌چنین مهم‌ترین مضامین به‌کار رفته، شامل مضامین قرآنی، احادیث و روایات، مدح پیامبر (ص)، حضرت علی (ع) و دیگر ائمه اطهار و اطلاعاتی پیرامون حامی، مجری و واقف بنا می‌باشند که در قالب متون عربی و ادبیات منظوم و منثور فارسی بیان ‌شده‌اند. Chaharbagh Mosque-school of Isfahan, being one of the most important monuments of Shah Soltan Hossein in the Safavid era, is of chief importance regarding its structure and decorations. The inscriptions are the most prominent features of the art treasure of the Safavid era, that are the best in terms of quality and variety compared to other monuments of the same period. The present study attempts to classify and typology the external structure and themes of the inscriptions of the mentioned building with a multidimensional point of view, and also recognizing the Chaharbagh Mosque-school briefly. The mentioned procedures lead to two questions: 1- According to the considered criterions, what are the different types of inscriptions of the monument? 2- What are their prominent features? The method of this study that is carried out by a typology approach is analytical-descriptive. Data is collected through field and library methods. The data is analyzed qualitatively. The results of the examinations indicate that the most distinctive and important features of the inscriptions of Chaharbagh Mosque-school are the type of materials, the executing techniques, type of lines, the combination of the letters, and also the famous calligraphic artists, which are the base of classifying and typology of the current paper. Accordingly, the inscriptions which are made by using different techniques of tile work, etching, gold work, inlaid, wood work, engraving on stones and even Zilu weaving, and include Suls, Kufi (Bana'i and Muaiqly) and Nastaliq calligraphy, is a collection of the artworks of famous calligraphic artists such as Mohammad Saleh Esfahani, Ali Naghi Emami and Rahim Jazayeri that their works are not seen in many monuments. The most important themes used in these inscriptions are Quranic themes, hadiths and narratives, eulogy of the Prophet, Hazrat Ali, and other Imams, and also some information about the supporter, executors, and the benefactor of the building which are expressed in the form of Arabic texts and Persian poetic and prose. معماری صفویه, تزیینات معماری, کتیبه, مسجد-مدرسه چهارباغ, گونه شناسی Safavid architecture, architectural ornamentations, inscriptions, Chaharbagh Mosque-school, typology 71 85 http://ph.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-774-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohieddin Aghadavoudi محی الدین آقاداودی m.aghadavoudi@aui.ac.ir 10031947532846003073 10031947532846003073 Yes Art University of Esfahan دانشگاه هنر اصفهان Iman Zakariaee ایمان زکریایی کرمانی i.zakariaee@aui.ac.ir 10031947532846003074 10031947532846003074 No Art University of Esfahan دانشگاه هنر اصفهان علیرضا خواجه احمد عطاری a.attari@aui.ac.ir 10031947532846003075 10031947532846003075 No دانشگاه هنر اصفهان