fa سیر تحول نقوش انسانی در کاشی‌کاری حمام‌های تاریخی شهر اصفهان از دوره صفوی تا پایان دوره قاجار پژوهش وجوه هنري در معماري و شهرسازي پژوهش وجوه هنري در معماري و شهرسازي پژوهشي Research <p dir="RTL" style="text-align: justify;">درگذشته، حمام‌ها مکانی برای حضور اقشار مختلف جامعه بودند و دیوار حمام‌ها با کاشی‌های الوان و نقوش متنوع زینت یافته بود. نقوش انسانی ترسیم‌شده روی این کاشی‌ها، یکی از شاخص‌ترین عناصر منعکس‌کننده شرایط اجتماعی، فرهنگی و هنری جامعه هستند. این نقوش با مضامین متنوع و شیوه‌های طراحی متفاوت همواره موردتوجه قرار داشته‌اند. در این مقاله، با هدف بررسی نقوش انسانی ترسیم‌شده بر کاشی‌کاری حمام‌های تاریخی شهر اصفهان و ویژگی‌های آنها از آغاز دوره صفوی تا پایان دوره قاجار، به معرفی و مطالعه آنها پرداخته‌ و کوشش شده با بیان مشترکات و تفاوت‌های نقوش انسانی روی کاشی‌های حمام‌های اصفهان و بررسی ارتباط این نقوش با نگارگری این دوره، شاخصه‌های نقوش انسانی در کاشی‌کاری حمام‌های تاریخی شهر اصفهان ارائه شود. در راستای این هدف، پاسخ به این پرسش‌ها‌ مدنظر قرارگرفته است: نقوش انسانی به‌کاررفته در کاشی‌کاری حمام‌های اصفهان چه مضامین و ویژگی‌هایی دارند؟ این نقوش در بازه زمانی موردبررسی، چه تغییراتی نموده و تحت تأثیر چه عواملی قرار داشته است؟ علاوه‌بر شناسایی ویژگی‌های نقوش انسانی مانند استفاده فراوان از مضامین درباری و استفاده‌نکردن از برخی مضامین مانند مضامین اساطیری و پهلوانی، نتایج نشان‌دهنده تأثیر مستقیم نگارگری مکتب اصفهان و نقاشی قاجاری، بر نقوش انسانی در کاشی‌کاری حمام‌های اصفهان است. استفاده از نقوش انسانی به‌عنوان موضوع اصلی تابلوها، شیوه رنگ‌آمیزی کاشی‌ها، کیفیت خطوط و طراحی نقوش در ترسیم عضلات و لباس‌ها، تأثیر از جریان غرب‌گرایی، نحوه ترسیم پیکره‌ها و چهره‌ها همگی نشان‌دهنده همراهی هنرمندان نگارگر و نقاشان روی کاشی و تأثیرپذیری نقوش انسانی کاشی حمام‌ها از نگارگری است. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و شیوه میدانی- کتابخانه‌ای انجام‌گرفته است.</p> <p align="JUSTIFY" dir="RTL"></p> <p>The bathrooms were assumed as locations for presence of various classes of society in the past time and walls of baths were decorated with motley tiles and various designs. The human designs drawn on these tiles are deemed as one of the most conspicuous elements that reflect social, cultural, and artistic conditions in community These motifs with various themes and ways of different design had always considered . In order to explore human designs drawn on tile-works at historical baths in Isfahan city and their features it has been dealt with introducing and study on them in this survey and tried to present characteristics of human designs in tile-works of historical baths at Isfahan city through expressing the existing commonalities and differences of human designs on tile- works at bathrooms in Isfahan and other Iranian cities and with analysis on relationship between these designs with portraiture at this era For this purpose, the answers to these questions have been considered: what content and features are Human motifs used in the tile bathrooms in Isfahan?&nbsp; What has changes and what has been the influenced in these designs of the period studied In addition to identifying the characteristics of human motifs such as using of many of the themes of the court and the lack of some concepts such as mythological and athletic themes, the results indicate that direct influence of the school of painting and Qajar paintings, the human pattern of the tile bathrooms Isfahan. The use of human motifs as main subject the painting, tile painting style in tiles, quality and design motifs in the drawing muscles and clothing lines, the effect of the Westernization, the way drawing figures and faces all indicate the artist painter and painting together and influenced tile designs human bathroom tile from painting. This research has been conducted with descriptive &ndash; comparative and method of field &ndash; library.</p> اصفهان, حمام‌های تاریخی, کاشی‌کاری, نقوش انسانی, ویژگی‌های بصری. Isfahan, Historic bathrooms, Tiling , Human motifs, Visual features. 103 117 http://ph.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-624-1&slc_lang=fa&sid=1 JAMILEH MANSOURI جمیله منصوری جزآبادی MANSOORI9090@YAHOO.COM 10031947532846002525 10031947532846002525 Yes دانشگاه هنر اصفهان HASHEM HOSEINI هاشم حسینی www.h.hoseini@aui.ac.ir 10031947532846002526 10031947532846002526 No دانشگاه هنر اصفهان