Scientific Journal of Pazhuhesh-e Honar

fa تحلیل مضمونی پرده‌های رشتی‌دوزی «روایی» در عصر قاجار A Thematic Analysis of Narrative Rasht Embroidery Curtains in the Qajar Era هنرهاي تجسمي هنرهاي تجسمي ترویجی Promotional <div style="text-align: justify;">رشتی‌دوزی، یکی از رودوزی‌های ایرانی است که با قلاب‌دوزی نخ‌های ابریشمی بر ماهوت‌های رنگی به ویژه قرمز شکل می‌گیرد. هنری که با شهر رشت و دوره قاجار شناخته می‌شود. محصول نهایی این هنر در قالب پرده، سجاده، پرچم، رومیزی، غاشیه، اجزای تکمیلی پوشاک و دیگر مصارف جلوه می‌کند. تعدادی از پرده‌های رشتی‌دوزی قاجاری، با طرح کمیاب روایی/ داستانی شناخته می‌شوند. هدف مقاله پیشرو، جستجو در مضمون چنین پرده‌هایی است. با این پرسش که: پرده‌های رشتی‌دوزی عصر قاجار که با طرح‌های روایتگر تعریف می‌شوند، بر چه مضامینی دلالت دارند؟ این مطالعه تاریخی، با بررسی نوزده پرده رشتی‌دوزی روایی قاجاری سامان یافت که نمونه‌گیری آن به شیوه هدفمند بود. نتیجه این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی نشان داد: در هر کدام از پرده‌ها، دو تا چهار واقعه روایت شده است. مضمون غالب پرده‌های رشتی‌دوزی به روایات دینی – مذهبی (نقاط اوج زندگی پیامبران بر اساس روایات قرآن کریم)؛ شاهانه، رزمی و حماسی (از پادشاهان تاریخی و شخصیت‌های اساطیری شاهنامه فردوسی)، عاشقانه و تغزلی از خمسه نظامی و هفت اورنگ جامی و تلفیق<span style="color:#000000;">ی: مضامین حماسی ـ عاشقانه (شاهنامه فردوسی و هفت اورنگ جامی) قابل تقسیم است. در روایات مذهبی، شرح وقایع زندگی پیامبران همچون حضرت سلیمان، یوسف، موسی و عیسی مقبولیت دارد. در داستانهای شاهانه، دو پادشاه تاریخی، نادرشاه و شاه‌عباس به موازات اسطوره رستم صاحب اعتبار هستند. محبوب‌ترین شخصیت، رستم و بیشترین تکرار برای خوان هفتم (مبارزه با دیو سپید) است. در رابطه با روایات تغزلی، اشعار خمسه نظامی همچون بهرام و گل‌اندام، خسرو و شیرین یا لیلی و مجنون از هفت اورنگ جامی اهمیت دارند </span><a name="_Hlk200642136"><span style="color:#000000;">و بر کاربرد این پرده‌ها در فرآیندی همچون نقالی صحه می‌گذارند.</span></a></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:107%"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Rashti embroidery is one of the Iranian needlework techniques, created by stitching silk threads onto colorful broadcloth, most commonly in shades of red, to animate human, animal, and plant forms. The final products of this art appear in the form of curtains, prayer rugs, flags, tablecloths, manta, garment components, shoes, and other forms in which this art takes shape. Among these, several Rasht embroidery curtains from the Qajar era are notable for their rare narrative or storytelling motifs. The present article investigated the content of these uncommon curtains, guided by the following question: What themes were embedded in Qajar-era Rasht embroidery curtains that depict narrative scenes? This qualitative study, situated within a historical framework, employed a descriptive – analytical and comparative approach using documentary research methods to address the research objective. Nineteen cases were selected purposively: nine curtains depicted religious themes derived from the Qur’an; six represented historical and mythical kings and heroes, illustrating feasting and combat scenes; three were influenced by the romantic literature of the Khamsa of Nizami and the Haft Awrang; and one curtain presented a hybrid scene combining Shahnameh heroics and Haft Awrang romances. The findings revealed that stories from the lives of prophets—such as Joseph, Moses, Jesus, and Solomon—were especially popular subjects in Rasht embroidery, represented across twenty-nine distinct scenes. Among the religious themes, the most frequently illustrated episodes were the debate between Mary and Zechariah in the presence of the infant Jesus, and the re:union: of Jacob and Joseph in old age. Although these themes were drawn directly from the explicit text of the Qur’an, due to the vernacular nature of these art forms, the limited literacy of the artists, and the influence of popular beliefs, some alterations occurred in their narrative representation. Regarding historical themes, scenes such as the feasting and combat of Shah Abbas and the battle between Nader Shah and the Afghans were among the favored subjects. These appeared alongside mythological tales and Rostam’s battles, attributing to Nader Shah a divine stature comparable to that of Rostam. As for epic–mythological content, representations of Rostam in battle with Sohrab, with Esfandiar, or in the Seventh Labor were evident. Notably, the most frequent motif in this category was the Seventh Labor—his combat with the White Demon. Lastly, the romantic and lyrical themes were drawn from classical literature, occupying a more modest presence, each appearing twice. These include the tales of Khosro and Shirin and Bahram and Golandam from the Khamsa of Nizami, as well as Layla and Majnun from Haft Awrang of Jami. Overall, it may be claimed that the dominant themes across Rasht embroidery curtains included religious motifs—key moments from the lives of prophets based on Qur’anic narratives; royal, martial, and epic motifs—drawn from historical kings and the mythic figures of Ferdowsi’s Shahnameh; romantic and lyrical motifs—from the Khamsa of Nizami and Haft Awrang of Jami; and hybrid epic–romantic motifs combining elements of Shahnameh and Haft Awrang. The diversity of narratives across these curtains affirmed their use in performative traditions such as naqqāli.</span></span></span></span><br>  </div> پارچه‌های قاجار, پرده‌های روایی, رشتی‌دوزی, قلاب‌دوزی رشت, مضامین Qajar Textiles, Narrative Curtains, Rasht Embroidery, Rasht Crochet, Themes 0 0 http://ph.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-292-7&slc_lang=fa&sid=1 Ameneh Mafitabar آمنه مافی تبار a.mafitabar@art.ac.ir 10031947532846007968 10031947532846007968 Yes Faculty Member of Textile and Clothing Design Department, Faculty of Applied Arts, Iran University of Art, Tehran استادیار گروه طراحی و چاپ پارچه، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران